İnsanlık tarihinin hiçbir döneminde bu kadar "bağlantı" yoktu.
Ama hiçbir dönemde insan, bu kadar temas yoksunu da olmamıştı.
Modern hayat bize sürekli bir şeyler sunuyor: ağlar, platformlar, etkileşimler, hız, görünürlük… Fakat bunların hiçbiri gerçek anlamda bir karşılık üretmiyor.
İşte tam burada Alman sosyolog Georg Simmel'in metropol analizine dönmek gerekir.
Simmel'e göre büyük şehir insanı, kendini korumak için mesafe üretir. Çünkü sürekli uyaran bombardımanı altında ruhun savunma geliştirmesi gerekir. Bu savunma zamanla bir karakter özelliğine dönüşür: soğukkanlılık, duygusal geri çekilme, yüzeysel ilişki.
Bugün metropol sadece şehir değil; dijital evrendir. Sürekli bildirim alan, sürekli mesaj gören, sürekli "online" olan insan, aslında sürekli uyarılan bir zihin demektir. Bu da doğal olarak mesafe üretir. Mesafe arttıkça bağ zayıflar.
İspanyol sosyolog Manuel Castells, bu yeni yapıyı "ağ toplumu" olarak tanımlar.
Ağlar esnektir, hızlıdır, verimlidir. Fakat ağın mantığı, ilişkinin mantığı değildir. Ağ, bağlantıyı optimize eder; ilişki ise derinlik ister. Ağın temel sorusu "Bağlı mısın?"dır. İlişkinin temel sorusu ise "Burada mısın?"dır.
Bugün insanlar birbirine bağlı ama birbirinin yanında değil.
Birbirini izliyor ama birbirini tanımıyor.
Birbirine ulaşıyor ama birbirine değmiyor.
Kanadalı düşünür Charles Taylor modern çağın en büyük ahlaki ihtiyacının "tanınma" olduğunu söyler.
Kimlik tek başına inşa edilmez; diyalogla oluşur. İnsan, başkasının bakışında değer gördüğünde kendi bütünlüğünü hisseder.
Fakat günümüz düzeninde insan, değer görmek yerine performans göstermek zorunda kalıyor. Değer yerine verimlilik; bağ yerine hız; tanınma yerine görünürlük koyuluyor.
Ve burada ince ama hayati bir fark ortaya çıkıyor:
Görünür olmak, tanınmak değildir.
Bağlı olmak, ait olmak değildir.
Bulunmak, var olmak değildir.
Modern sistem insanı dışlamıyor; onu işlevselleştiriyor. Eğer üretken, hızlı ve uyumluysan sistem içinde yerin var. Ama bu yer, seni anladığı için değil; sana ihtiyaç duyduğu için var. İhtiyaç bittiğinde görünmezlik başlıyor.
Belki de çağımızın en sessiz kırılması burada yaşanıyor: İnsan, bulunduğu yerde kök salamadığını fark ediyor. Fiziksel olarak orada ama ruhsal olarak dışarıda. Konuşuyor ama içinden konuşmuyor. Var ama bütün değil.
Sosyolojinin bize hatırlattığı basit ama güçlü bir gerçek var: İnsan, ilişkiseldir. İnsan, karşılıklıdır. İnsan, yankı ister.
Yankının olmadığı yerde ise zamanla suskunluk başlar.
Ve belki de modern insanın en büyük cesareti, kendini tüketen bağlarda ısrar etmek değil; gerçek karşılığı aramaktır.
Dr. Gülçin ITIRLI ASLAN
Ege Üniversitesi Bilim Teknoloji Uygulama ve Araştırma Merkezi (EBİLTEM)