Bu gerilim; küresel güç rekabetinin yeni sahnesi, enerji yollarının yeniden paylaşımı ve bölgesel dengelerin yeniden kurulma çabasıdır. Süreç bölgedeki aktörlerin sayısını artırabilir. Bu krizin taraflarını daha büyük bilinmezlerle karşı karşıya bırakabilir.
Ancak unutulmamalıdır ki bu coğrafya masa başında çizilen planlarla yönetilemez. Bugün mesele sadece bir kriz değil, aynı zamanda aklın ve devlet tecrübesinin sınandığı bir dönemdir.
İRAN COĞRAFYASI VE TARİHSEL GERÇEKLİK
İran’ı anlamak isteyenler, sadece bugünün siyasi sınırlarına bakarak değerlendirme yapamaz. Bu coğrafya, yüzyıllar boyunca Türkler eliyle, Türk devlet geleneğiyle, farklı medeniyetlerle ve geniş bir tarihsel hafızayla şekillenmiştir.
İran Coğrafyası, Türk devlet geleneğinin en önemli tarih sahnelerinden biridir.
Bölgenin sosyolojik gerçekliği görmezden gelinerek yapılan her analiz eksik kalır. İran toplumunun çeşitliliği, bu ülkenin tek boyutlu politikalarla yönlendirilemeyeceğini açıkça göstermektedir.
Bu nedenle İran Coğrafyasını yalnızca bir güç mücadelesinin sahası gibi görmek, tarihsel derinliği göz ardı etmek olur. Coğrafyayı anlamayan stratejiler, sahada karşılık bulamaz.
AMERİKA’NIN HAMLELERİ VE STRATEJİK ÇELİŞKİ
Bugün Amerika Birleşik Devletleri’nin İran’a yönelik baskı politikası, kısa vadede sert bir güç gösterisi gibi görünse de uzun vadede farklı sonuçlar doğurabilir. Çünkü dış baskı çoğu zaman iç siyasi dayanışmayı güçlendirir.
Washington’un attığı her adım, İran’ı Rusya ve Çin gibi alternatif güç merkezlerine daha fazla yaklaştırma ihtimali taşımaktadır. Bu durum sadece bölgesel dengeleri değil, küresel güç rekabetini de yeni bir aşamaya taşıyabilir.
Büyük güçler çoğu zaman sahadaki toplumların direncini küçümser. Oysa İran gibi köklü bir coğrafyada dış baskının yaratacağı sonuçlar, hesaplandığından çok daha farklı olabilir. İran’da Vatanseverlik Duygusu, Mezhepçilikten daha önde bir değerdir ve daha birleştiricidir. Safavî Türk Devleti, Doğusunda Babür Türk İmparatorluğu, Batısında Osmanlı Türk İmparatorluğu olunca devletini, halkını vatan sevgisi ve mezhepçilik ile birlikte tutmuştur.
İRAN’IN İÇ SINAVI: GERİLİM SİYASETİ Mİ, DENGE ARAYIŞI MI?
Bugün İran’ın önünde önemli bir yol ayrımı vardır. Gerilim üzerinden güçlü görünmek mümkündür; ancak büyük bir savaşın bedeli sadece cephede değil, toplumun içinde de hissedilir. Bugün bir diktatör ve zalim olan devrik şah R. PEHLEVÎ’nin oğlunun konuşulması dahî ABD için ya acemiliktir ya da İran Halkı’nı rejim çevresinde kenetlendirmektir. Bizim süreci çok iyi okumamız gerekmektedir.
Kontrolsüz bir çatışma ortamı, Allah korusun, yalnızca bölgesel istikrarı değil, İran’ın kendi iç dengelerini de zorlayabilir. Bu nedenle İran’ın geleceği, gerilimi büyütmekten çok diplomasi kanallarını açık tutabilmesine bağlıdır.
Toplumda güven uyandıran ve diyalog dili kurabilen siyasi figürlerin öne çıkması, İran’ın dış dünyayla kuracağı ilişkiyi yeniden şekillendirebilir. Mesut PEZEŞKİYAN gibi daha yumuşak üslup kullanan isimlerin söylemleri, bu yeni dilin sembolü haline gelebilir.
TÜRKİYE’NİN ROLÜ: TARAF DEĞİL, DENGE MERKEZİ
Bu tabloda Türkiye’nin rolü, coğrafyanın aklı olmaktır.
Türkiye;
· TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI’nı (TDT) arabulucu olarak diplomaside baskı unsuru olarak etkinleştirmeli.
· İSLÂM İŞBİRLİĞİ TEŞKİLATI (İİT) da TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI (TDT) ile eş zamanlı olarak Türkiye öncülüğünde etkinleştirilmeli.
· İstanbul coğrafyamızdaki tüm faaliyetler için diplomasi, kongre ve toplantı merkezi haline getirilmelidir.
Bu yaklaşım güç gösterisi değil, akıl üretme iddiasıdır. Türkiye’nin kadim devlet geleneği ve diplomasi tecrübesi, krizleri büyütmek için değil denge kurmak için vardır.
Bugün Türkiye konuştuğunda sadece bir devlet değil, tarihsel bir hafıza konuşur.
BÖLGESEL AKIL ÇAĞRISI: TÜRK DÜNYASI VE İSLAM COĞRAFYASI
Hiçbir ülke tek başına kalıcı güvenlik inşa edemez. Türk Dünyası ile İslam coğrafyasının ortak akıl üretmesi, dış rekabetlerin coğrafyayı parçalama, iç kavga ve çatışma riskine karşı güçlü bir denge oluşturabilir.
Buradaki çağrı bir bloklaşma çağrısı değildir. Bu çağrı, bölgenin kaderinin yalnızca dış güçlerin rekabetine bırakılmayacağına dair bir duruş çağrısıdır.
Diplomasi, ekonomik iş birlikleri ve kültürel bağlar güçlendikçe bölgesel istikrarın da önü açılacaktır.
TARİHİN SESİ: GÜÇ; AKILLA, TEKNOLOJİ VE EKONOMİK GÜÇ İLE KALICIDIR.
Bugün İran–ABD gerilimi, büyük güç rekabetinin sert yüzünü gösteriyor. Ancak tarih bize şunu öğretmiştir: Silahların sesi geçici, aklın, sürdürülebilir siyasetin sesi, gizlilikle yürütülen uzun dönemli planlama kalıcıdır.
Türkiye bu süreçte menfaatlerini belirleyip, yönlendirici olmak, bölgesinde etkin ve öncü olmak zorundadır. Bu coğrafyada, güç kadar ortak geçmiş, ortak gelecek, ortak medeniyet tasavvurlu dengeli akla ihtiyaç vardır.
Bölge Halkı’nın sözü ve talebi açıktır. Bu toprakların geleceği, dışarıdan yazılan senaryolarla değil; bölgenin kendi aklıyla şekillenecektir.
Ve Türkiye, bu ortak ve kâdim aklın merkezinde durmak zorundadır.
E. Yb. Halil MERT
